Vertalersgeluktournee: Pik en Mig, dat rijmt!

Pik en Mig, dat rijmt!

 

Op 14 mei 2019 deed de Vertalersgeluktournee de Rotterdamse boekhandel Maximus Hillegersberg aan. Annelies de hertogh en Els de Roon Hertoge, die sinds 2013 een onafscheidelijk Vlaams-Nederlands vertaalduo vormen, verzorgden een korte entr’acte over een vertaaldilemma waar ze mee worstelden toen ze de roman De Russische muur van de Dagestaans-Russische auteur Alisa Ganíjeva vertaalden. 

Massa’s taal en cultuur in De Russische muur

Ons vertaaldilemma was afkomstig uit de roman De Russische muur, die is geschreven door Alisa Ganíjeva en die wij in 2015 uit het Russisch vertaalden voor Wereldbibliotheek. 

Het verhaal speelt zich af in de Kaukasische republiek Dagestan, waar de schrijfster vandaan komt. In het verhaal komen verschillende personages voor met wie van alles gebeurt, maar het is misschien meer nog een portret van de regio zelf. 

Dagestan, een autonome republiek binnen Rusland, is een bijzonder kleurrijke regio, een smeltkroes van ruim dertig volkeren en culturen die samen meer dan vijfendertig verschillende talen spreken, waaronder het Avaars, het Koemyks en het Arabisch. Veel van de culturele elementen die worden beschreven, zijn aan het verdwijnen. Eerst werden ze verdrongen door de sovjetpolitiek, nu door de Westerse cultuur.

Alisa Ganíjeva probeert zo veel mogelijk unieke cultuurelementen te conserveren door erover te schrijven. Dit doet ze onder andere door de tekst te doorspekken met woorden uit de lokale talen die daar worden gesproken, woorden die ook voor de Russische lezer vaak exotisch en onbekend klinken. In het origineel krijgen deze woorden uitleg in voetnoten onder aan de pagina. Wij hebben gekozen voor een alfabetische verklarende woordenlijst achter in het boek.

De broertjes Pik en Mig

In het Russische fragment waarover we ons hoofd hebben gebroken, wordt gerefereerd aan een vader die twee zonen heeft. De alwetende verteller in het verhaal verklaart hoe de beide zonen aan hun bijzondere namen – de een heet Пик (Pik), de ander Миг (Mig) – zijn gekomen:

 

Первого назвали Пиком — в честь горы Пик Коммунизма, а второго — Мигом, то ли по созвучию с первым, то ли в честь истребителя, то ли в память о сладостном миге, когда крейсер «Аврора» произвел исторический холостой залп.

 

Een letterlijke vertaling hiervan is:

 

‘De eerste heette Pik - naar de berg Communismepiek, de tweede heette Mig, enerzijds omdat dat rijmde op de eerste naam, anderzijds naar het gevechtsvliegtuig, en ook nog ter herinnering aan dat prachtige moment waarop de pantserkruiser Aurora zijn historische schot in de lucht loste.’

Dubbele betekenissen en dubieuze associaties

Wat maakt dit fragment nu zo moeilijk? Bij ‘Пик’ moet je al een keuze maken: we kunnen transcriberen, zoals we meestal doen met Russische namen. Dan krijg je ‘Pik’, wat  natuurlijk verkeerde associaties oproept. Gelukkig heeft de naam ook een betekenis en kunnen we hem dus ook als woord vertalen. Dan krijg je ‘Piek’. En omdat die jongen ook echt naar een bergpiek is vernoemd (de Communismepiek was de hoogste berg in de Sovjet-Unie, en ligt tegenwoordig in Tadzjikistan onder de naam Ismail Samanipiek) en die bergpiek ook wordt vermeld, is dit probleempje eigenlijk snel opgelost.

 

In het Russisch rijmen Пик en Миг op elkaar en dat wordt ook expliciet vermeld. Maar we kunnen van Миг niet zomaar ‘Miek’ maken, omdat ook deze naam een betekenis heeft, twee zelfs, die beide worden vermeld. Zo is Mig een in de Sovjet-Unie bekend merk gevechtsvliegtuig. De meeste Nederlanders en Vlamingen zullen dit uitspreken als rijmend op ‘ik lig’. ‘Mig’ is bovendien het Russische woord voor ‘moment’. En dat ‘historische moment’ wordt hier ook nog eens heel summier uitgelegd. Niet iedere Nederlandstalige lezer zal herkennen dat het hier gaat om het schot dat op 25 oktober 1917 het signaal gaf aan de revolutionairen om het Winterpaleis te bestormen, wat het begin betekende van de Oktoberrevolutie. 

Russische voornamen: van Dazdravperma tot Elon Musk

Het was in de communistische tijd heel normaal om je kinderen namen te geven die aan de revolutie en het communisme refereerden. Alisa Ganíjeva vertelde ons dat ze zelf vrienden en familie heeft met voornamen als Gagarin (naar de kosmonaut Joeri Gagarin), Oktjabrina (naar de Oktoberrevulutie) en zelfs Dazdravperma, een lettergreepwoord bestaande uit de eerste lettergrepen van Да здравствует Первое мая!, oftewel ‘Leve 1 mei’. Die trend zet zich in het Rusland van vandaag overigens gewoon door: er lopen tegenwoordig Russen rond met als voornaam ‘Poetin’ of ‘Elon Musk’.

Optie 1: we gaan de creatieve toer op

Een bekende vertaaltruc bij woordspelingen is een alternatieve woordspeling verzinnen. Dat houdt in ons geval in dat we op zoek moeten gaan naar twee andere namen, en die namen moeten aan bepaalde eisen voldoen: ze moeten rijmen, ze moeten iets communistisch hebben, en een van beide namen moet een dubbele betekenis hebben. Het voordeel van zo’n alternatief namenpaar is dat je als lezer niet uit het verhaal wordt gerukt om een historische wetenswaardigheid voorgeschoteld te krijgen. 

Zo zouden we kunnen uitkomen bij het namenpaar ‘Elbroes en Sojoez’. Elbroes is toevallig een echte Sovjetnaam en verwijst bovendien naar de hoogste berg van de Kaukasus (en tegenwoordig ook van Rusland, omdat de Communismepiek in Tadzjikistan ligt). Daarnaast rijmt het op Sojoez. En Sojoez heeft net als ‘mig’ in het origineel twee betekenissen: ten eerste verwijst het naar een technische verworvenheid van de Sovjet-Unie, in dit geval geen gevechtsvliegtuig maar een type raket. Ten tweede betekent het ‘unie’ en is het onderdeel van de naam ‘Sovjetski Sojoez’, oftewel Sovjet-Unie. Dat laatste weet misschien niet iedere lezer, maar al met al zal dit namenpaar veel meer bellen doen rinkelen bij de lezer dan ‘Pik en Mig’. Dit is dus een bruikbare optie, die we als volgt zouden kunnen uitwerken:

‘De oudste heette Elbroes– naar de hoogste berg van de Kaukasus, de tweede Sojoez– enerzijds omdat dat rijmde op Elbroes, anderzijds naar het gelijknamige ruimtevaartuig, en ook nog als verwijzing naar het stralende vaderland, de Sovjetski Sojoez.’

 

De gemarkeerde gedeelten tonen aan op welke punten deze alternatieve vertaling verschilt van het origineel.

Optie 2: we geven een woordje uitleg

Optie twee is een stuk simpeler: we houden deze namen in ere en stoppen er in de tekst wat uitleg bij. Ook dit is een geoorloofde vertaalstrategie. Zaken die de Russische lezer wel weet maar de Nederlandse niet, kun je soms met een enkel toegevoegd woordje in de tekst verklaren. 

 

Dan zou het dit kunnen worden: ‘De oudste heette Piek – naar de Communismepiek*, de tweede Mig – enerzijds omdat dat in de Russische uitspraakrijmde op Piek, anderzijds naar het gelijknamige gevechtsvliegtuig, en ook nog ter herinnering aan dat ene ‘moment’,‘mig’ in het Russisch, waarop de pantserkruiser Aurora met zijn historische schot de revolutie aankondigde.’

 

Hier tonen de gemarkeerde gedeelten aan waar we de lezer een handje helpen door aan het origineel wat uitleg toe te voegen en te verwijzen naar een lemma in de verklarende woordenlijst (aangegeven door een asterisk).

Een woordje uitleg bij onze oplossing

We houden er enorm van om net zo lang te puzzelen tot we een creatieve woordspeling hebben bedacht die niet onderdoet voor het origineel. Pasgeleden hebben we voor Leesmagazijn nog de experimentele novelle Gaudy Bauble van Isabel Waidner uit het Engels vertaald. Die novelle, die in de Nederlandse vertaling ‘Querieuze vogels’ zal heten en zal verschijnen in 2020, hangt van de woordspelingen en onvertaalbare realia aan elkaar. Een letterlijke vertaling-met-uitleg was hier nergens mogelijk, en dus hebben we zo’n drie maanden lang zitten puzzelen. Dat was extreem leuk om te doen.

 

En ook het aanwezige publiek leek dat puzzelen leuk te vinden, want tijdens een stemronde voor de beste oplossing ging het merendeel van de handen omhoog bij optie 1, het alternatieve namenpaar. Toch hebben wij in het geval van Pik en Mig gekozen voor de letterlijke vertaling met uitleg (zie boven). We hadden hier meerdere redenen voor: in de eerste plaats is de lezer er door de grote hoeveelheid exotische woorden al aan gewend dat hij uit het verhaal wordt geroepen om een woord op te zoeken of ander soort informatie te krijgen. Bovendien worden er in het boek veel verschillende talen gesproken en is het dus niet heel raar als het in de tekst over ‘het Russisch’ gaat. We wilden verder de historische verwijzingen zo veel mogelijk bewaren, omdat Ganíjeva zelf bewust veel historische informatie in De Russische muur stopte.

Welke oplossing zouden we vandaag kiezen?

We willen nog heel even terugkomen op Querieuze vogels, het boek dat we pasgeleden hebben vertaald en waarin de ene onmogelijke woordspeling na de andere stond. We waren er in het begin allebei van overtuigd dat het onbegonnen werk was en dat we het niet zouden klaarspelen. Maar nu de klus eenmaal geklaard is, lijkt geen Communismepiek ons meer te hoog. En toen we dit dilemma uitkozen om  te presenteren tijdens de Vertalersgeluktournee, en met zo veel plezier de creatieve oplossing tevoorschijn puzzelden die als optie 1 diende, begonnen we ook even te twijfelen: zouden we vandaag, nu we de meest onmogelijke woordspelingen hebben getackeld, niet voor een alternatieve vertaling zijn gegaan? 

 

Misschien zouden we het inderdaad wel anders hebben aangepakt en voor Elbroes en Sojoez hebben gekozen. Zo zie je maar weer hoe literair vertalers (net als de schrijvers aan wie ze ten dienste staan) evolueren en hoe ook een vertaling (net als een oorspronkelijk manuscript) kan evolueren als je haar een hele tijd kunt laten rusten en er daarna met een frisse blik weer naar kijkt.

 

www.fonar.nl

www.anneliesdehertogh.be

Momenteel bouwen we aan een gezamenlijke website. Houd de website van Annelies in de gaten, we zullen de lancering daar aankondigen.

 

Lees hier over het vertaaldilemma van Callas Nijskens.