Vertalersgeluktournee 2018: Verslag uit Groningen



Op maandag 16 april ging de Vertalersgeluktournee 2018 van start in de Groninger Forum Bibliotheek, in samenwerking met boekhandel Godert Walter. Ook dit jaar mochten leden van de Vereniging van Nieuwe vertalers de entr'actes tijdens de tournee verzorgen. VvNV-leden Klaske Kamstra en Elsbeth Mulder vertellen over hun vertaaldilemma:



Of wij een Entr’acte wilden verzorgen op de avond dat de Vertalersgeluktournee Groningen aan zou doen. ‘Wij’, dat zijn Ireen Niessen (al jaren werkzaam als boekvertaler Engels; sinds haar afstuderen aan de Vertalersvakschool in 2010 ook literair), Klaske Kamstra (net afgestudeerd aan de Vertalersvakschool, en in het verleden werkzaam als boekvertaler), en Elsbeth Mulder (tekstschrijver en ook net afgestudeerd als vertaler Engels aan de Vertalersvakschool). Het toeval wilde namelijk dat wij een paar weken eerder een zangtrio hadden gevormd en het is algemeen bekend dat zingen en vertalen een veel beproefde combinatie is. Dus ja, wij wilden dat wel, die entr'acte verzorgen! 


Wij gingen aan de slag. Op ons repertoirestond een lief liedje uit de zestiende eeuw: 'Ah Robin'. Het was gecomponeerd door William Cornysh die aan het hof van Henry VIII leefde en in diens opdracht liedjes ter vermaak schreef, meestal over de hoofse liefde. 

 

Het liedje gaat volgt: 

 

Ah Robin, gentle Robin, 

Tell me how thy leman doth 

And thou shalt know of mine. 

 

My lady is unkind I wis,
Alack why is she so?
She lov'th another better than me,
and yet she will say no. 

 

I cannot think such doubleness
for I find women true,
In faith my lady lov'th me well
she will change for no new.


Wat konden we hiermee? Eerst maar eens vertalen, want tja, daar moest het tenslotte een link mee hebben. Easy peasy, dachten we. Maar nee, tot onze schrik strandden wij al bij de eerste regel. 

  

‘Ah Robin, gentle Robin’. Dit simpelweg vertalen met ‘Roodborstje, roodborstje lief/klein’ werd afgekeurd om twee redenen: de verzuchting ‘Ah’ ontbreekt, en de klemtoonverdeling klopt niet (te veel nadruk op de eerste lettergreep, en vooral te veel nadruk op de derde, ‘-je’).

Over de klemtonen ontstond vervolgens een discussie waar we bijna niet uitkwamen. Krijgt ‘Ah’ nu wel of niet meer nadruk dan ‘Rob-’. Volgens de muzikale regels is dat wel zo: bij een vierkwartsmaat (wat dit is) krijgen de eerste en de derde tel een accent. En dat argument is in dit geval nog sterker, omdat de tweede tel in toon naar beneden gaat. Zou hij omhoog gaan dan is een klemtoon op die tweede tel beter verdedigbaar. Maar dat is hier dus niet het geval. Bovendien is het Nederlands een taal waarin klemtonen heel bepalend zijn; ze moeten kloppen anders klinkt het niet natuurlijk. Een goede vertaling, met kloppende klemtonen, is bijvoorbeeld ‘Zeg me eens’. Klemtoon op de eerste en derde tel. 

 

Echter! In de muziek kun je best wat spelen met klemtonen, want het kan een verrassend effect hebben. Zo beschouwd kun je de verzuchting ‘Ah’ ook zien als een soort tekstuele opmaat naar ‘Robin’, met een secundaire klemtoon. ‘Rob-’ heeft dan de hoofdklemtoon. ‘Zeg me eens’ is dan misschien een wat saaie keuze, juist omdat er geen twijfel is op welke lettergrepen de klemtonen vallen. Waarom niet kiezen voor een vertaling als ‘VerTEL me, ROODborstje KLEIN’? In de frasering leg je in de eerste maat de klemtoon op de tweede tel, ook al zou je dat muzikaal gezien niet doen. In de tweede maat kloppen de klemtonen wel, en dat is dan ook weer verrassend. 

Hier werden we het niet over eens. Wat we eigenlijk heel grappig vonden, en ook fijn, omdat we hiermee een mooi vertaalprobleem hadden voor de Vertalersgeluktournee! 

 

We zetten alle opties op een rij:    

 

Roodborstje, 

Vertel me, 

Zeg me toch/eens,

Luister eens, 

Ach, zeg me, 

Ach, vertel,

Ach, merel, 

 

Die laatste was wel interessant. Zouden we ook kunnen kiezen voor een andere vogel? We besloten na enig beraad dat dat niet kon. De voorkeur kreeg ‘Luister eens’. 


Een probleem waar we toen tegenaan liepen was dat de sopraan, die als derde stem invalt, op de tweede lettergreep omhóóg gaat in plaats van naar beneden, waardoor de klemtoon echt op die tweede lettergreep komt: ‘Luis-TER eens’. Dat klonk wel een beetje gek. Hier hadden we drie gedachtes over: 

 

            A. Je kunt de sopraanpartij als een tweede stem beschouwen; die versiert de rest en dan maakt het niet uit dat het qua klemtoon niet helemaal klopt. 

            B. De sopraan zingt het zo dat de nadruk toch op de eerste lettergreep valt, helemaal uitgaand van de tekst dus, hoe onnatuurlijk dat ook voelt.

            C. We bedenken een andere tekst om op die plek te zingen. 

 

Optie B kreeg de voorkeur, vooral omdat deze werkwijze ook gebruikelijk is in koormuziek.

Uiteindelijk gingen we toch voor C. omdat ‘Luister eens’ niet zo goed bleek te passen bij de rest van de tekst. Het werd toen ‘Ach vertel’.

Onze vertaling, die we ook op de avond in Groningen ten gehore hebben gebracht, was uiteindelijk als volgt: 

 

Ach, vertel, roodborstje klein,

Van uw eigen minnespel

En luister dan naar mij.

 

Mijn liefste is onwillig, ach,

Wat doet mij dat verdriet,

Ze heeft wellicht een andere man,

Al zegt zij zelf van niet.

 

Nee, zo een dubbelhartigheid,

Die hoort niet bij een vrouw!

Ze houdt van mij, geen twijfel aan aan,

Ze blijft me altijd trouw.


Beluister hier 'Roodborstje', vertaald en gezongen door Klaske Kamstra, Elsbeth Mulder en Ireen Niessen:


https://soundcloud.com/user-232670708/roodborstje



En in het Engels klinkt het zo:


https://soundcloud.com/user-232670708/robin