Vertaalexperiment: Narcopolis

Tijdens de Vertalersgeluktournee in Nijmegen verzorgden Sander Grasman en Anniek Kool een interactieve entr’acte. Samen met het publiek probeerden zij een vertaalprobleem op te lossen.

 

Het vertaalprobleem kwam uit de door Anniek vertaalde roman Narcopolis van de Indiër Jeet Thayil. Narcopolis gaat over de opiumkitten in Bombay, over verslaving en wat dat met je doet en over de intrede van heroïne, de religieuze strubbels in India en vrije keuze en het verschil tussen arm en rijk. Eén van de hoofdpersonages is Dimple, een eunuch die als prostituee werkzaam is in een bordeel én als pijpenbereider in een opiumkit, waar ze in dienst is van Rashid. In de volgende scène is de betreffende opiumkit gesloten door de overheid, maar Dimple vermoedt dat er sprake is van vuil spel. Zij waarschuwt haar baas hier dan ook voor.

Rashid: ‘Het heeft niets te betekenen, het is maar tijdelijk, zeg iedereen maar dat we binnenkort weer opengaan.’

Dimple: ‘Hoe binnenkort?’

Rashid: ‘Heel binnenkort.’

Dimple: ‘Dat zei je al.’

Rashid: ‘Eet jij je khari nou maar.’

Dimple: ‘Ik zei toch dat er iets mis was. Zoals gewoonlijk.’

Rashid: ‘Niet waar.’

Dimple: ‘Ik merk iets op, ik waarschuw je. En jij vergeet het weer. Wat heeft het voor zin?’

Rashid: ‘Je hebt me helemaal niet gewaarschuwd.’

Dimple: ‘Bilkul, bhai, ik weet zeker dat ik je heb gezegd dat er iets niet in de haak was toen die kerel van de CDIU opeens om vijf lakh in plaats van vijftigduizend roepie vroeg. Hij troggelt je al jarenlang geld af, altijd hetzelfde bedrag, net belastingheffingen, en dan zet hij er opeens een extra nul achter? Er was iets vreemds aan de hand.’

Rashid: ‘Wanneer heb je dat gezegd? Denk je nou echt dat ik zoiets zou vergeten?’

Dimple: ‘Waarom niet? Je vergeet wel vaker wat.’

Na dit gesprek staat er in het Engels het volgende:

She was using the formal aap though her words were not formal at all. Bengali’s thoughts were in his face: look at this woman, until yesterday she was a prostitute in a hijra’s brothel and listen to her now, talking as if she’s Rashid’s equal.

                                               

Het vertaalprobleem zit hem in het woord ‘aap’. Het Hindi kent verschillende aanspreekvormen, net als het Nederlands, en ‘aap’ komt min of meer overeen met het Nederlandse ‘u’. Maar! In India zijn de beleefdheidsconventies en onderlinge verhoudingen niet hetzelfde als bij ons (denk aan de verhouding tussen de mens en God, tussen mannen en vrouwen). Zo wordt ‘bhai’, dat in bovenstaand gesprek ook voorkomt, veelal gebruikt om een intieme relatie met iemand te scheppen, terwijl je ‘aap’ vooral tegen je baas zegt. Een complicerende factor is het feit dat Dimple een hijra (prostituee) is, die bekend staan om hun grove, schofferende taalgebruik en zich in relatie tot anderen heel anders gedragen dan de gemiddelde Indiase vrouw.

Hoe vertaal je dan het woordje ‘aap’ in deze zin?

Sander en Anniek legden het Nijmeegse publiek drie opties voor, waarna er gestemd werd.

She was using the formal aap though her words were not formal at all.

 1: Ze gebruikte de formele aanspreekvorm ‘aap’, al was wat ze zei absoluut niet formeel.

2: Ze sprak hem dan wel aan met ‘u’, beleefd waren haar woorden absoluut niet.

3: Haar toon was beleefd, maar haar woorden waren dat absoluut niet.

 

Na een eerste stemronde waarin alle opties ongeveer dezelfde hoeveelheid stemmen ontvingen, werd het publiek gevraagd hun keuze te motiveren. Voorstanders van de eerste optie zeiden dat het problematische woord ‘aap’ hier werd uitgelegd, dus duidelijk was voor de lezers van de vertaling. Het vreemde woord stond immers ook al in de Engelse tekst en zorgt voor couleur locale. Dat wij het woord ‘aap’ ook kennen was volgens hun geen bezwaar. Voorstanders van de twee optie namen het Nederlandse ‘u’ als uitgangspunt, en zouden Dimple Rashid alleen in deze dialoog laten vousvoyeren, als dat kon tenminste. Nederlandse lezers zullen ‘u’ direct kunnen plaatsen, waardoor direct werd overgebracht wat er in de brontekst stond. Dat vonden ook de voorstanders van de derde optie belangrijk. Met deze vertaling zou meteen duidelijk worden wat er in de dialoog tussen Rashid en Dimple gebeurde.

 

Nadat alle keuzes waren toegelicht, volgde er nog een stemronde. De stemmen voor de drie vertaaloplossingen waren ook deze ronde vrijwel gelijk verdeeld. Waaruit maar weer blijkt dat er geen eenduidig antwoord te vinden is voor vertaalproblemen.