Vertaalexperiment I

In een paar maanden tijd hebben we samen met onze lezers een vertaling gemaakt van de tekst ‘Signing Off’ van Darlene P. Campos. Maar hoe kan dat, vraag je? In dit artikel doen  we kort verslag van de opzet en resultaten van het experiment.

Zeven vertalingen

Wij van Vertaalkriebels hebben alle zeven een Nederlandse vertaling gemaakt van een fragment uit het korte verhaal (het Engelse origineel kun je hier lezen). Per week hebben wij één zin en de zeven verschillende vertalingen ervan op deze site gezet. Lezers konden met behulp van een poll stemmen op de vertaling die zij het best vonden passen. Volgens het principe ‘de meeste stemmen gelden’ vloeide hier een vertaling naar al onzer handen uit voort.

Eén auteur

Omdat we als vertalers niet de auteur willen overschaduwen vinden we het belangrijk om iets over Darlene te vertellen. Darlene Campos (1991) is een Amerikaanse schrijfster met Zuid-Amerikaanse roots. Haar korte verhalen en gedichten worden sinds 2001 gepubliceerd in allerlei (online) tijdschriften. Darlene heeft met haar werk al verschillende prijzen gewonnen. Wij herkennen in Darlene’s enthousiasme en passie voor het schrijven onze eigen passie voor het vertalen en in ons mailcontact met Darlene komt deze verwantschap ook duidelijk naar voren.


Eén verhaal

In ‘Signing Off’ staat de vader van een Texaans gezin centraal. Het verhaal wordt verteld door Clem, zijn zoon, die de grappige, ongewone en soms frustrerende gewoontes van zijn vader uiteenzet. Maar met de gezondheid van Clems vader gaat het niet zo goed, en terwijl Clems broertje Keith nooit op komt dagen, maken Clem en zijn moeder zich zorgen.

Na het lezen van dit verhaal weet je niet of je moet lachen of huilen, hilarisch en ontroerend als het is. Darlene schetst in een paar pagina’s een levendig beeld van een gezin en alle eigenaardigheden en onderliggende banden die daarmee gepaard gaan.

Het volgende fragment werd gekozen voor het vertaalexperiment:

Dad grew up Baptist, but by his adult years, he wasn’t. The thought of getting up early every Sunday to get yelled at by his pastor didn’t appeal to him. Dad hated church, so he bought sets of marquee letters and he’d change the sign at the Soda Baptist Church all the time since that was where he used to go. Every time the sign said WE LOVE BAKE SALE SUNDAY, he’d switch it to WE LOVE NAKED MALE BOYS. Sometimes Dad’s arrangements were more vulgar than that. When I was in 10th grade, he changed the sign from GOT AN HOUR? ENTER HERE, OF COURSE! to GOT AN HOUR? HAVE INTERCOURSE! At first, the Soda Baptist Church wanted to have Dad fined, but more people stopped in for a service when the sign was funny, so they dropped the charges. Dad hadn’t changed a sign since before his heart attack and I doubted he ever would again.

Every night before bed, Dad ate several oranges. He’d sit in front of the TV, peeling them with his pocket knife and squirting juice on the rug. The whole living room smelled like badly made air freshener. When I lived in Houston, Mom called me every day and each time we spoke, she’d complain about the stink of oranges in the house.

“For God’s sake, why do you always do that?” Mom asked Dad.

“Helps me go to the crapper,” he said.

Elke week kregen we veel stemmen en reacties op de mogelijke vertaling van een zin. Na een poosje voegden we de optie 'anders' toe, zodat mede-vertaalkriebelaars zelf opties konden delen in de comments. En na tien weken puzzelen en ploeteren was het eindelijk zover. Met behulp van alle stemmen wisten we een Nederlandse vertaling te maken van een fragment van Darlene P. Campos’ 'Signing Off'. Zie hier het resultaat van het eerste vertaalexperiment:

De Collectiefste Vertaling

Pa was baptistisch opgevoed, maar eenmaal volwassen was hij het niet meer. Het idee iedere zondag vroeg op te moeten staan om afgekafferd te worden door zijn dominee stond hem tegen. Pa had een hekel aan de kerk, daarom had hij extra letters gekocht en veranderde voortdurend het opschrift op het bord van de Soda Baptist Church omdat hij daar vroeger altijd heen ging. Steeds als er op het uithangbord stond: BAK EEN MOOIE TAART VOOR HET GOEDE DOEL, maakte hij ervan PAK EEN OUWE TAART VOOR HET GOEDE DOEL.

Soms waren papa’s aanpassingen nog wel wat platter. Toen ik in de vierde zat veranderde hij het bord van HEB JE EEN UURTJE? KOM BINNEN! In ZIN IN EEN BEURTJE? KOM BINNEN!

In eerste instantie wilden de mensen van de Soda Baptist Church dat pa een boete zou krijgen, maar er kwamen altijd meer mensen naar de diensten als er iets grappigs op het bord stond, dus trokken ze hun aanklacht in. Pap had sinds zijn hartaanval geen bord meer veranderd en ik dacht niet dat hij het ooit nog zou doen.

Elke avond voor het slapen gaan at pap een aantal sinaasappels. Dan zat hij voor de tv en pelde ze met zijn zakmes, waarbij het sap op het tapijt spoot. De hele woonkamer rook naar goedkope luchtverfrisser.

Toen ik nog in Houston woonde, belde ma me elke dag op en altijd als we elkaar spraken klaagde ze dat het huis zo naar sinaasappels stonk.

‘Jezus Christus, waarom doe je dat altijd?’ vroeg m’n moeder hem.

‘Kan ik beter schijten,’ zei hij dan.

Terugblik

Toen we aan deze vertaling begonnen hadden we nog geen idee dat we ons zouden verdiepen in seks, gelovigen en provocatieve kerkborden. En dat is een van de leuke dingen aan vertalen; je wordt uitgedaagd je te verdiepen in onderwerpen waar je daarvoor niet zo bij stilstond. 

Een van de kleinste woordjes, dad, bleek gelijk een uitdaging. Wat moet je hier als vertaler mee? Pap, pa, papa? Iedereen heeft andere associaties bij de benaming van deze brutale ouder, meestal afhankelijk van de manier waarop je je eigen vader aansprak. Ook bleek in deze eerste zin dat niet alleen de betekenis van belang is. De opeenvolging pap-bap loopt nu eenmaal niet zo lekker in een zin als ‘Tijdens zijn jeugd was pap baptist’.

En hoe zit het nu met het pa’s geloof? Zullen we baptist vertalen als doopsgezind of als baptistisch? De Van Dale geeft geen uitsluitsel. Ook opperde iemand: is het eigenlijk wel belangrijk dat er een geloof genoemd wordt? Gaat het niet om de tegenstelling tussen gelovige en afvallige? Als je deze mening deelt, is de volgende vertaling ook mogelijk: ‘Pa was met het geloof groot gebracht, maar dat speelde geen rol in zijn volwassen leven.’ Maar wat je ook kiest, je keuze heeft sowieso invloed op de volgende zin. Hoe heet de man die pa uitkaffert? Is het een dominee? Een pastor? Een voorganger? Zo zien we dat veel keuzes samenhangen.

Moeilijk te vertalen was marquee letters, een van onze eerste cultuurspecifieke elementen. Een Nederlands voorbeeld is Koningsdag; probeer maar eens aan een Amerikaan uit te leggen wat daar allemaal bij komt kijken. Om beter te begrijpen hoe het bord van de kerk eruit ziet kun je het Engelse woord googelen. Als je precies weet wat er wordt bedoeld, maakt dat het vertalen wat makkelijker. En dan zijn er nog veel verschillende opties: plastic letters, reclameletters, setjes letters…

Bij zin vier en vijf kwamen we iets nieuws tegen: humor, in de vorm van aangepaste teksten op de kerkborden. Misschien was dat wel de grootste uitdaging, want kun je zo’n woordspelletje eigenlijk wel vertalen? Je wilt een tekst schrijven die zowel aanstootgevend als grappig is, en liefst ook nog over dezelfde thema’s gaat; seks, pedofilie en de kerk. Is het echt nodig om dit allemaal in je vertaling te verwerken? Of biedt het Nederlands andere, maar daarom niet minder grappige mogelijkheden? Dan zou iets anders grofs en tegelijk grappigs, zoals de gekozen vertaling, kunnen volstaan.

Een rijke tekst vol uitdagingen, dus. We bedanken iedereen die heeft meegedacht en hopen jullie vertaalkriebels permanent te hebben aangewakkerd.