Vertaalexperiment: 'De Terugkomsten'

Op 10 april deed de Vertalersgeluktournee Groningen aan. Sanne van der Meij en Eline Jongsma verzorgden een korte entr’acte rondom een cultureel probleem bij het vertalen in het Nederlands van het Noorse toneelstuk De terugkomsten, waarbij het publiek werd uitgenodigd mee te denken over een oplossing.

 

De terugkomsten 

 

Een naamloze vader en moeder rouwen om de vermissing van hun bijna volwassen zoon Gustav, die maanden geleden tijdens een uitje met zijn klas spoorloos verdwenen is. Zijn ouders leggen zich neer bij de gedachte dat hij niet meer terugkomt en proberen hun leven weer op te pakken. Dan wordt er op een dag aangebeld; Gustav staat voor de deur. Hij is vies en uitgehongerd en heeft geen idee waar hij al die tijd geweest is. Zijn ouders zijn dolgelukkig, totdat hij opnieuw verdwijnt. En terugkomt. En weer verdwijnt. Intussen treedt er bij Gustavs ouders een geleidelijke verandering op; bij elke terugkomst zijn ze iets minder opgetogen en uiteindelijk zijn ze hem liever kwijt dan rijk. De terugkomsten transformeert op die manier van een tragedie in een absurde tragikomedie. 

 

 

Fredrik Brattberg

 

De Noorse toneelschrijver Fredrik Brattberg (1978) volgde een opleiding tot componist en debuteerde in 2008 als toneelschrijver. Zijn muzikale achtergrond is duidelijk terug te zien in zijn manier van schrijven, waarbij motieven en de herhaling daarvan een belangrijk stijlkenmerk vormen. Voor De terugkomsten (2011) ontving hij de Noorse Ibsen-prijs. Het stuk is veelvuldig vertaald en wordt wereldwijd gespeeld; van de VS tot Indonesië.

 

 

Het vertaalprobleem

 

Gustav is zojuist voor de derde keer teruggekomen en de eerste tekenen van wrevel worden zichtbaar bij zijn ouders. Vader komt niet meer speciaal thuis van zijn werk en Moeder zet Gustav niet langer het beste eten voor dat ze in huis heeft. Sterker nog: ze horen nauwelijks meer wat Gustav zegt en beginnen details uit zijn leven te vergeten. Wanneer Gustav zijn vader vraagt te komen helpen sleutelen aan zijn brommer, ontstaat er verwarring; Gustav heeft die brommer ooit cadeau gekregen, maar wanneer? Bij zijn konfirmasjon, denkt vader.

 

faren               Du har jo moped du Gustav. Stemmer.

gustav             Bli med ut på gårdsplassen da. Ta på deg kjeledressen.

faren               Når fikk du den? Var det til konfirmasjonen?

gustav             Mamma, han lurer på om jeg fikk mopeden til konfirmasjon!

moren              Javel.

gustav             Til faren. Jeg fikk den når jeg fylte seksten vet du. Til bursdagen. Bli med ut.

faren               Bli med hvor?

gustav              Ut på gårdsplassen.

 

Het woord konfirmasjon kan in het Nederlands vertaald worden als belijdenis of vormsel, afhankelijk van de kerkelijke stroming waarin je het plaatst (de Noorse traditie is officieel evangelisch-luthers). Dat vergt een keuze, maar die vormt tot zover geen groot probleem. Hoogstens speelt leeftijd een rol: in Noorwegen is vijftien jaar de gebruikelijke leeftijd om openbaar getuigenis af te leggen van je geloof – in Nederland loopt de leeftijd binnen de verschillende protestantse kerken en de katholieke kerk sterk uiteen (twaalf jaar of ouder bij de katholieken, bij de protestanten tegenwoordig vanaf een jaar of achttien tot soms ver in de twintig). Maar ook dat is niet onoverkomelijk; in de regieaanwijzingen staat dat Gustav tussen de zestien en achttien jaar is.

Het grote probleem ligt in het feit dat het ritueel voor de meeste Noorse kinderen geen enkele religieuze betekenis meer heeft; zo’n tachtig procent van alle Noorse vijftienjarigen confirmeert zich, maar doet dat vooral vanwege de feestelijkheden eromheen en de grote cadeaus die eraan te pas komen – een brommer is niet ongewoon.

 

Aan het publiek dus de vraag: hoe zou dit het beste vertaald kunnen worden?

 

vader               Dat is ook zo, Gustav. Jij hebt een brommer.

gustav              Kom nou mee naar de oprit. En trek je overall aan.

vader               Die heb je toch gekregen voor je ………?

gustav              Mama, hij denkt dat ik die brommer heb gekregen voor mijn ………!

moeder             Klopt.

gustav              tegen Vader Ik heb hem gekregen toen ik zestien werd. Kom nou mee.

vader               Waarheen?

gustav              Naar de oprit.

 

Met de volgende opties:

 

a)    Vormsel

b)    Belijdenis

c)     Andere gelegenheid/aanleiding

 

Na enige discussie werd er unaniem gestemd voor b). Op de vraag of dit het gezin in het Nederlands niet een religieus karakter zou geven en of dat wenselijk was (het gaat in deze scène immers om de verwarring zelf, niet om de precieze aard ervan en daarnaast komen de personages verder nergens als gelovig naar voren), luidde het algemene oordeel ontkennend: aanpassing vond het publiek onnodig en betuttelend.

 

Nu wil je als vertaler betutteling van lezers (of in dit geval toeschouwers) natuurlijk voorkomen, dus het laatste woord was aan de schrijver zelf. Die liet per mail weten dat het niet zijn bedoeling was om het gezin religieuze connotaties mee te geven, omdat die een heel andere associatie oproepen bij Gustavs ‘wederopstandingen’ dan het absurdistische effect dat hij voor ogen had.

 

Maar waar zou jij voor kiezen?

 

a)    Vader: Die heb je toch gekregen voor je vormsel?

b)    Vader: Die heb je toch gekregen voor je belijdenis? 

c)     Vader: Daar heb je destijds toch zo lang voor gespaard?

 

 

 

 

Ferske Norske

 

De vertaling De terugkomsten is onderdeel van het project Ferske Norske. Vijf nog onbekende pareltjes uit het moderne Noorse toneel worden uitgebracht door De Nieuwe Toneelbibliotheek en op 22 mei 2017 gepresenteerd in Theater Bellevue te Amsterdam. Daarbij worden theatrale lezingen gehouden door vijf bekende Nederlandse toneelgezelschappen (Het Nationale Toneel, Theater Utrecht, Toneelgroep Oostpool, De Toneelmakerij Amsterdam en Toneelschuur producties). Zie ook: www.facebook.com/ferskenorske

 

 

Sanne van der Meij studeerde in 2015 af aan de onderzoeksmaster Literair Vertalen, met een scriptie over het vertalen van de Quebecoise literatuur. Sindsdien werkt ze als freelance (literair) vertaler Frans-Nederlands.

Eline Jongsma volgt de onderzoeksmaster Literair Vertalen aan de Universiteit Utrecht, waar ze vertaalt uit het Zweeds, Noors en Engels. In juni 2016 ontving ze een door het Nederlands Letterenfonds gesubsidieerde Talentbeurs Literair Vertalen.